Schetsen uit het leven op Andla State (1942) door Henk Sloots

We blijven nog even bij de schrijfsels van Griet Sinnema-Boschma in het Friesch Landbouwblad tijdens de oorlogsjaren. Een paar van haar bijdragen over het dagelijks leven op de boerderij zijn het lezen waard, waarvan hier twee voorbeelden. Zoals alle boeren in deze contreien destijds heeft ook Sjouke Sinnema een gemengd bedrijf. De akkerbouwtak is daarbij belangrijker dan de veeteelt. Het belangrijkste gewas is net als vandaag de dag de pootaardappel. Daarnaast worden vlas, bieten en graan verbouwd. Het eerste stuk gaat over de winter. In een tijd voor het gerief van aardgas, centrale verwarming en moderne isolatiematerialen heeft men heel wat meer van de kou te duchten dan onze generatie. In de zeer strenge winter van 1942 (het landelijke kouderecord dateert nog altijd uit dat jaar) moet Sjouke alles uit de kast halen om te voorkomen dat zijn potervoorraad bevriest. Zijn vrouw schrijft erover in een verhaal getiteld ‘Winter by in bouboer’. Ook haar eigen belevenissen en die van dochter Grietje, die in Leeuwarden op de HBS zit, komen aan bod. 

“Winter by in bouboer” 

Dan skôget de boer de loft en syn antlit is foar ús it bêste waarglês. Och, dêr hoecht men ek gjin niget oan te hawwen, oan ‘e winter sit ek safolle fêst. Bûtendoar is alles goed ûnder de modder tadutsen en dêr is dan ek gjin soarch oer. Mar binnendoar: blommen op ‘e kowerútsjes, sa tsjûk, dat it der tsjuster fan yn it bûthús is. Yn ‘e skuorre moatte se ophâlde mei flaaksrûpeljen: 7 graden froast. En de setters . . . dêr hat in goede boer by ’t winter mear noed mei as mei syn húsgenoaten. Dan rint hy mei thermometers hinne en wer (as se wol lyk geane, sjoch) en alles wurdt bestoppe mei sekken en dekken. Der wurdt karton spikere en tsjêf rûgele, oant alle doarren ticht sitte. De yn- en útgong is de bûthúsdoar. De elektryske kachel wurdt stookt, mar dy jout neat te folle waarmte en de meter giselt. Der komme komfoaren en theestoven mei trochbaarnd fjoer oan te pas, foaral net hielendal trochbaarne, se moatte as it goed sil fiks rikje, dan helpt it it measte. Oan de bûtenkant sit de dong tsjin de keldersmuorre oan de goate ta, allegearre foar de smoutens. As der neat mear te bestopjen is, komt de thermometer oan in ein tou en wurdt sa tusken de bakjes sakje litten. En sekuer, hear, as namen se de temperatuer op by in slim sikenien. Dan is de tiid kommen dat de frou yngrypt omdat de boer nedich oan wat oare ferdivedaasje ta is. Se komt him tige hoeden oan ‘e lije kant oan om ris mei har te riden. Gjin grutte einen earst, de pleats mei de ierappels moat hy sawat yn it fisier hâlde kinne. It foldocht it bêste om nei in freon te gean dy ’t ek yn ‘e skrep is mei thermometers en theestoven mei fjoer. Dan witte se teminsten dat se yn dy soargen net allinne steane. 

Dochter Grietje, dan 17 jaar oud, heeft zo haar eigen problemen door het winterweer. Ze zit in het laatste jaar van de HBS en normaal gesproken fietst ze naar Leeuwarden. Maar de wegen zijn spekglad. Bussen rijden ook niet, dus heeft ze bedacht dat ze op de schaats naar het station in Franeker zal gaan om daar de trein te nemen. De dochter stiet moarns healwei sânen op ‘e redens en rydt nei de trein, poertsjuster, de redens wurde op it gefoel ûnderbûn. De tas mei boeken op ‘e rêch en o wûnder, fan it winterwaar neat gjin swierrichheden. Dan komt der in moarn mei in sniestoarm, sjippeglêde diken, frieze dat it kreaket en de feart is foljage met snie. Dat dan dochs mar wer op ‘e fyts. Klompen mei skerp oan, dat kin as se yn de heechste klasse sitte en sadwaande tsjin útgnizen frijware binne. Wit hoe faak yn in sniebank stykjen bleaun en dan noch in pear oere op ‘e trein wachtsje. As de bûtenbern lang om let by skoalle komme,is dy sluten. It ‘stond in de courant’, mar wy hawwe yn gjin trije dagen kranten sjoen. Oardel oere tiid is der ear’t der wer in trein giet en wat bart der? Se gean nei V & D om . . . in ijsco. Dit ferhaal krigen wy doe ’t se thúskaam, wy hienen de hiele moarn min of mear yn noed sitten, mar sy kaam moedich oan en it earste wie: “Binne de blommen no noch net fan ‘e finsters ôf? It is oars neat net kâld.” Toch lukt het ook nog wel om van de winter te genieten: De boerinne hat moarns it wurk handich oan ‘e kant. Alles wurdt yn ‘e waarme keamer geartôge en wat dêr net dien wurde kin, kriget yn it bûthús in beurt. Tuskentroch blaast se gatten yn ‘e blommen op ‘e finsters om te sjen hoefolle minsken de feart al lâns ride. As de itensboel berêden is, naait se út en rydt har dagen fol. By it kletterjen en blinkerjen fan de reedizers ferjit se de tekkens dy oaninoar frieze, spliterige hannen, kachelstoke en alle oare winterske ûngemakken. Wat liket it libben licht as men ûnder in klearblauwe himel rydt mei it útsicht oer de wide lannen. Dan tsjoent de lette middeissinne mearke-achtige kleuren oer it sniebedutsen fjild. De reidplommen lykje goudbrún en wiuwe sêft yn ‘e wyn. Skerp tekene steane de pleatsen en út de doarpen klinkt it sa hoarich. Wêr is it, dat ea by soks helje kin?

In het tweede verhaal beschrijft Griet Sinnema-Boschma hoe de dorsmachine op de boerderij staat te draaien. In die tijd rijden er nog geen combines over het land voor de graanoogst. Met de hand binnenhalen van het graan doet men al niet meer, daarvoor is er inmiddels de zelfbinder. Dit door paarden getrokken vehikel maait het graan af en bindt het tot schoven. In het najaar en winter moeten die vervolgens in de schuur worden gedorst. Eertijds ging ook dat met de hand, een tijdrovende klus. Maar in de veertiger jaren was het al gebruikelijk om een dorsmachine te laten komen, een apparaat dat hedentendage op folkloristische festivals nog wel eens in werking te zien is. Het is een heel circus en het gaat voor Griet gepaard met de nodige overlast. En het maakt haar weemoedig als ze terugdenkt aan tijden, die voor haar begrippen al oud waren. 

“De terskmasjine”

It gûlt en beart mar mâl yn ‘e keamer, op it slimst rattelje de doarren as soenen se út de heakken. Wy hawwe de terskmasjine – en eltse bouboersboerinne wit wat soks ynhâldt. By ús stiet de traktor in meter of fjouwer fan ‘e keamersfinsters ôf, de kas en de parse yn ‘e skuorreed en as dan, lyk as dizze kear, der in stive noardewyn waait en de doarren dus tige ‘lûke’, betsjut dat foar my dat ik de dyk foarhûs net beëagje kin. It stof twirret om ‘e foardoar hinne en flapt dan yn ‘e buien mei in fikse snjit reinwetter tsjin de finsters oan. Yn ‘e gong leit it stof in heale finger tsjûk en mei in laach tsjêf op ‘e loper rint men as op pluche! Yn ‘e keamer liket ek alles griisachtich. De earste moarn ha ik prebearre it spul op te rêden, mar no faai ik allinne it rûchste spul op en gean dan sitten te wachtsjen op de dingen dy komme. Dan ynienen stiet de boel stil - it wie de earste kear net, hear - , stimmen hear ik en dan wurdt der alderheislikst yn ‘e kolomkachel ompookt. (In de oorlog is er geen dieselolie te krijgen en daarom loopt de trekker op houtgas – HS) It rint wer in foech skoft en dan in snaar stikken of derôf. Ut de keamer wei moat ik oan de lûden hearre wat it is. Se klinke skerp en hurd en as nei in skoftsje omtjirmjen “kofje?” troch de doar roppen wurdt, is de stim koart oanbûn. Ferstoppe, snaar stikken, gjin gas genôch, snaar der ôf en dan it rigeltsje mar wer fan foaren ôf oan! As ik de arbeiders kofje yn it bûthús bring, komt myn boer yn ‘e hûs. Stof en tsjêf, tsjêf en stof, neat sizze, as it spil earst mar wer draait. Lokkich klinkt nei de earste swolch kofje it igale brommen wer. En hear ik de earste wurden fan myn kofjedrinker! Se binne noch net sa myld, mar as hy der útgiet, seit er dochs: “Het lied van den arbeid.” Ja, tink ik, by soks hearsto ek hollânsk te praten, dat past by dat ûnbidige fabrykslûd dat mei masjineterskjen mank giet. It giet fierders dy deis goed. It folk kriget der no ek nocht oan en ier en betiid binne de lampen boppe de gollen al op. It moat fansels, mar ik tink al even oan myn earme kWh’s. 

Yn earder jierren klonk ‘de sang fan it bedriuw’ gâns swietlûdiger. Doe tersken wy noch mei de rôle en hearde ik it kneppeljen yn ‘e foarein. Der siet in ritme yn dat rêst joech. As de loft nei winterjen stie, wat klonk datselde lûd dan hoarich út ‘e skuorren yn ‘e omkriten, om nea wer te ferjitten. No komt der in terskmasjine mei manlju yn overalls mei bûsen fol tangen en moerkaaijen en is it yn trije dagen oan ‘e kant mei nochris trije dagen oprêden. Bliid dat hy komt, noch folle blider as er de daam wer útrydt. Alde boerinnen, dy no kreas sitte yn harren ‘keamer mei suite’ en ‘e man de plústerkes fan de jas tippe as hy syn moarnskuierke docht, wat soenen jim, dy ’t sa yn-skjin wienen, wat ôfgrieme en ôfwriuwe kinne nei sa ’n terskerij. It soe my neat gjin nij dien ha as jim mei in lij praatsje de boer ek noch net in arbeider in moarnsskoft ôftruid hienen, dy’t bûtendoar efkes by de muorren op moast. “Wier ju, it kin sa net, de smoarchste plakken wat, fan ‘e maaitiid kin it wol better, mar salang wol ik der net tsjinoan sjen.” Al soe ik ek sa wolle, ik krij der gjin kâns ta. Yn gjin jierren hat myn boer in man oer, altyd krekt ien te min!