De Elfstedentocht van 1941 door Henk Sloots

De winters in het begin van de jaren veertig van de vorige eeuw waren stuk voor stuk zo koud dat er drie jaar achter elkaar een Elfstedentocht kon worden verreden. Van die van 1941, de tweede van het drietal en de eerste die onder de Duitse bezetting plaatsvond, is ons een aardig ooggetuigenverslag overgeleverd. Het is van de hand van Griet Sinnema-Boschma (1900 – 1992), destijds boerin op Andla State. Dat is de boerderij aan de Dongjumerweg waar nu de familie Boomsma woont. Vrouw Sinnema beschikte over een vaardige pen en ze schreef geregeld over wat ze als boerin meemaakte in het Friesch Landbouwblad. Ik kwam het tegen bij mijn onderzoek naar de familie Sinnema vanwege hun foute houding in de oorlog. Op haar dochter Grietje zou het verzet daarom vier jaar later bij de Dongjumerbrug een aanslag plegen. Grietje overleefde het, maar als represaille werden wel 5 verzetsmensen door de Duitsers op dezelfde plek gefusilleerd. Het monumentje bij de brug getuigt daar nog altijd van. Met dat alles heeft het navolgende verslag echter niets te maken en ik laat het hier dan ook voor wat het is.

Deze zevende tocht der tochten vond plaats op donderdag 6 februari. Aanvankelijk had het Elfstedenbestuur laten weten dat jaar, vanwege de door de bezetter opgelegde beperkingen, zoals de spertijd en de verduistering, te zullen afzien van het organiseren van de tocht, maar toen het maar bleef doorwinteren werd de druk van de schaatsliefhebbers uiteindelijk te groot. Het vroor die dag matig en later op de dag begon het te sneeuwen. De wind was eerst zuidelijk en draaide later naar het oosten, zodat de deelnemers bijna de hele dag de wind tegen hadden. Er werd namelijk ‘om de noord’ geschaatst, dat wil zeggen dat men eerst over Dokkum moest. Het zou de laatste keer zijn dat het die kant omging. Er gebeurden namelijk op het traject tussen Bartlehiem en Dokkum te veel ongelukken. In het donker moesten de schaatsers daar beide kanten op, met veel botsingen tot gevolg. Ook de ‘hel van het noorden’, vanaf Bartlehiem deze kant op, moest goeddeels in het donker worden doorkruist, niet erg veilig. Voor het Riedster publiek betekende het dat de rijders uit de richting Berlikum kwamen, op weg naar Franeker. De eerste rijders kwamen hier nog tijdens de ochtendschemering al door. Er waren 574 wedstrijd- en 1925 toerrijders, afkomstig uit het hele land, die bijna allemaal de tocht volbrachten. Winnaar werd Auke Adema uit Franeker. Hij was ’s middags om drie uur terug in Leeuwarden. De familie Sinnema en andere omwonenden hadden zich ’s ochtends, toen het licht begon te worden, geposteerd bij de betonnen brug over It Wiid, achter de boerderij. Deze brug werd altijd Terpstra’s brêge genoemd, naar de boer die erover woonde. Als een van de eerste uit beton geconstrueerde Friese bruggen – in de twintiger jaren - is het bouwwerk een rijksmonument en nog altijd goeddeels in de originele staat. Griet schreef in het Fries. Voor wie zelf wel eens bij een latere editie van de tocht langs de kant heeft gestaan is het heel herkenbaar. 

Yn it lij fan ‘e brêge, in pear ympresjes fan de alvestêdetocht 1941: It hat wat foar by sterk iis as jins hûs tusken de dyk en de feart stiet en as de alve stêden beriden wurde, is it hielendal de muoite wurdich. Yn ‘e hûs bliuwe kin dan ûnmooglik, it is spannender as de moaiste hurdriderij.

Sa besetten wy de moarns de wacht ûnder de tille. De manlju sa dik yn ‘e klean dat se mei gjin stopnulle te bestekken wiene. De “kop” wie krekt troch, mar foardat de lange, lange slinger kaam, krigen wy de lju dy’t ek besochten om earste of teminsten by de earsten te wêzen. Ut de flecht wei: “Hoe lang is ’t leden dat Adema hier door ging?” “No, sowat tien minuten”. “Wel … set hem op jonges!” It gearmjuksel Frysk-Hollânsk belibbe in gloarjemoarn. It foel ús op dat hja eins allegear skeinde hollen hiene en gauris klean mei in skuor en smoarch. “Sijn jim allemaal gefallen?” Der wie gjin tiid foar in antwurd, mar op’t lêst sei der dochs ien: “Bij Dokkum, de kaffers hielden niet rechts.” Tsjonge tsjonge, skodhollen de brêgelju. En mar trochride mei sokke hollen. De blauwe plakken ûnder de klean seagen se gelokkich net. Der sylde ien tsjin it brêgehaad oan. “Ik kan niet meer, ik voel niets, ik moet liggen.” “Dat kin so niet, kom maar mee yn ‘e hûs, mijnheer.” De mijnheer waard omheech helle, heal droegen yn ‘e hûs brocht en foel foar de kachel op ‘e flier. Molke waard waarm makke en nei in skoftsje kaam er wer by sûp en stút. Efkes op ‘e stoel by de tafel, wat ite en doe yn kranten bepakke. It wie gjin wûnder dat hy ynkâld wie: it fjoer flammet wol heech as men 20 jier is, mar by 10 graden froast op ‘e alvestêderiderij mei allinne ûnder it trainingspak in koart broekje en in nethimdsje, dan jout it him wol del. Mei moed de 140 kilometer dy foar him lei temjitte: “Ik ben helemaal opgeknapt en haal het vast wel!” “Hoe lang nog tot Franeker?” Wy hiene al yn ‘e gaten dat as dy fraach steld waard, it in faai teken wie. Sokken binne tè bliid as se efkes stean kinne. “7 Kilometer.” “Wat een afstanden hier. En ’t is zo winderig.” Hy helle iten út ‘e rêchsek, wêr nei ’t it like foar in fikse wike yn siet en gong sa itendewei yn ‘e wyn op. Mannichien foetere him út, want de hiele baan wie sines en sokken stean altyd foar de fuotten fan dyjingen, dy ’t mei linige streken de feart delkomme en dan hawwe se ek noch nearne gjin erch yn. “Ik heb geloof ik iets kapot aan ’t montuur van mijn linkerschaats, maar m’n vingers zijn bevroren en ik zie ook geen kans om mij te buigen.” Sa hong ien tsjin de peallen by de brêge oan. “Sil ik mijnheer ûnderwei bine?” (hy ferstie it!) “O, graag.” Hy trille as in wetterhûn. “Kan ik hier laten repareren?” It koe, mar it muoide him suver, tocht my, want dan wiene der dochs mar wer 20 minuten fan ‘e dei om. Hoefolle fan soksoarte aksjes wy meimakke ha? It komt net sa krekt, mar wat men op it lêst sjocht, binne foarbylden fan hoe it net moat. Healwei tolven hiene wy de útsetter. Der kaam ien oanwjukkeljen: de earmen as de flerken fan in ein dy ’t opfladdert en de fuotten mei ‘Noren’ makken likernôch deselde bewegings. In windjack, dat as in ballon om him hinne stie en dat op ‘e rêch swart fan swit wie. In foltroppe rêchsek, reserve-redens op ‘e side, “waar hij echt gemeen op gevallen was, zeg” en in motorkap op. Skraabje koe hy net, hy liet him healwei foarby de buorren al moai útglide, bliid ta dat hy minsken seach dy prate woene! Dochs fleach hy noch tsjin de peallen oan, it wie net slim, want hy hâldde it op fuotten. “Hè, hè, hoe ver is ’t nog tot Franeker? “7 Kilometer.” “O, zeg, wat valt mij dat vreselijk tegen. Zijn er al veel door? Het is zo stil, je ziet bijna niemand.” “Ik tink, de grootste helte, mijnheer, als ik U was, gong ik in Franeker maar op de trein.” “Nee, o nee, hoor, dat kan niet zeg, ik heb nog uren de tijd en vanaf Stavoren de wind in de rug.” “Ear ’t mijnheer daar is, is de wyn Noord-Oost.” “Geen denken aan, ik ben fit, alleen de wind is hier in Friesland zo ijzig, weet je.“ Dêr gong er wer hinne, de flerken sloegen út, de ‘Noren’ heakken yn elkoar. Hy makke ‘schoonrijders’-meneuvels, mar it iis joech him gjin genede. Doe binne wy yn ‘e hûs gongen, krekt op ‘e tiid om de kachel foar útgean te behoedzjen.